Մշակույթ/ՊատմությունՆորություններ

«Ես Նիկոլ Փաշինյանի փոխարեն մշակույթի նախարարությունը կփակեի, ոչ թե կմիացնեի»

Հարկային քաղաքականությունից բողոքողների պակաս ՀՀ-ում չկա: Դժգոհողների շարքում են նաև գրահրատարակիչները: Այս եւ այլ թեմաների շուրջ ԳԱԼԱ-ն զրուցել է «Անտարես» հրատարակչության տնօրեն Արմեն Մարտիրոսյանի հետ:

Պարո՛ն Մարտիրոսյան, Դուք մեկն եք այն անձանցից, ով տարիներ շարունակ թե՛ նախկին, թե՛ ներկա իշխանությունների օրոք բարձրացրել է գրահրատարակչության խնդիրները: Թավշյա հեղափոխությունից հետո էլ հանդիպել էիք մշակույթի նախարար Լիլիթ Մակունցի հետ: Ձեր բարձրացրած խնդիրներից որո՞նք են լուծվել, որոնք՝ ոչ:

— 20 տարի պետությունը խանգարել է հրատարակչին: Սկզբում պետությունն ուղիղ վճարում էր ստեղծագործողներին, հետո հասկանալով, որ այն խնդիրներ է հարուցում հանրության մեջ, սկսեց գումարը միջնորդավորված տալ հրատարակչի միջոցով: Եվ ունեցանք այն, ինչ ունեցանք: Ցավոք, այդ միտումն ուժ ուներ, և անգամ նոր իշխանությունը չկարողացավ այդ իներցիայի «դեմն առնել»: Բանն այն է, որ առաջարկի ձևավորմանը պետությունն առհասարակ չպետք է մասնակցի, նա չպետք է դառնա գրահրատարակիչների մրցակիցը, չխաթարի մրցակցությունը: Եթե պետությունը որոշում է օգնել ա՛յն գրահրատարակչին, ով տարեկան 1 անգամ պետության հաշվին մի գիրք է հրատարակում, դրանով խանգարում է ա՛յն գրահրատարակչին, ով տարեկան 200 գիրք է հրատարակում: Մինչդեռ պետությունը պետք է գումարը ծախսի ոչ թե ստեղծագործողի ու հրատարակչի վրա, այլ նրա վրա, ով այդ գումարը տվել է: Իսկ գումարը տվել է ժողովուրդը: Իսկ գրահրատարակչության մեջ գումարը ժողովրդի վրա ծախսելը նշանակում է, որ պետությունն այնպես պետք է անի, որ ժողովրդի մոտ պահանջարկ ձևավորվի: Իսկ արտաքին ասպարեզում պետության գործառույթը հայ գրականության՝ արտերկրում ներկայացված լինելը ապահովելն է: Նիկոլ Փաշինյանը, երբ մայիսին հանդիպում ունեցավ մտավորականության հետ, հայտարարեց, որ իրենք գումարը պետք է ծախսեն ոչ թե նոր պիեսների, այլ քաղաքացու վրա, որպեսզի քաղաքացին ուզենա գնալ թատրոն, լցնի դահլիճը, և այդ գումարով ստեղծվի նոր պիես:

Իսկ հիմա ոչինչ չի՞ փոխվել:

-Փոխվել է էությունը: Մենք ապրում էինք բանտում, հիմա ապրում ենք ազատության մեջ: Մենք թունելի վերջում լույսը չէինք տեսնում, հիմա տեսնում ենք բավականաչափ մեծ անցք ու գիտենք՝ ուր պետք է գնանք:

— Դուք տարիներ շարունակ նշել եք, որ ՀՀ-ում գիրք տպագրելն ավելի թանկ է արժենում, քան այլ երկրներում՝ դրանից բխող հետևանքներով: Եվ այս համատեքստում առաջարկում էիք գրահրատարակչության ոլորտն ազատել ԱԱՀ-ից: Նոր իշխանությունը որքանո՞վ է ընդունելի համարել Ձեր առաջարկը, այդ առումով առաջընթաց կա՞:

— Հարկային օրենսդրությունում փոփոխություն չի եղել: Հիմա իրավիճակն ավելի է վատթարացել, բայց այդ ռումբը դրել է Սերժ Սարգսյանի իշխանությունը: 2016թ. նոյեմբերին «Հարկային օրենսգրքում» փոփոխություններ արվեցին, որոնք վերաբերում էին մանկական գրականությանը: Մինչ այդ մանկական գրականությունը միայն նրա համար, որ այն մանկական է, ազատվում էր ԱԱՀ-ից: Փոփոխությունների համաձայն՝ հրատարակիչը ստիպված էր դիմել կրթության ազգային ինստիտուտին, որպեսզի վերջինս ասեր՝ արդյոք տվյալ գիրքը մանկակա՞ն է, ուսումնակա՞ն է, թե՞ ոչ: Այստեղ մեծ աբսուրդներ կան: Օրինակ՝ «Կարմիր գլխարկը» ռուսերեն չէր հարկվում, իսկ հայերեն հարկվում էր: Կամ՝ մի դեպքում «Կարմիր գլխարկը» հարկվում էր, որովհետև դրա հրատարակիչը չէր դիմել, մյուսինը չէր հարկվում, որովհետև հրատարակիչը դիմել էր կրթության ազգային ինստիտուտին: Խորհրդային շրջանից առ այսօր մեք ունենք 30 հազար մանկական ու ուսումնական գրականություն: Ես հաշվել եմ, որ այդ քանակի գրականությունը նայելու ու կարծիք կազմելու համար կրթության ազգային ինստիտուտից կպահանջվի 75 տարի: Սերժ Սարգսյանի իշխանությունը այդ ռումբը վերջնականապես դրեց գրքի տակ ու ապրիլին, փառք աստծո, գնաց պատմության գիրկը: Բայց իր արած քայլերը մնացել են: Ու այսօր մանկական գիրքը հարկվում է: Գրքի տպագրությունն ունի 2 բաղադրիչ. մեկն այն է, որ տպագրության համար անհրաժեշտ թուղթը, թիթեղը շատ ավելի թանկ են հասնում Հայաստան, քան Վրաստան, Իրան, Թուրքիա, Ադրբեջան, Ռուսաստան: Այդ երկրներում ինքնարժեքն ավելի ցածր է ստացվում: Եվ երկրորդ՝ այստեղ առկա մեխանիզմը վատ է կարգավորվում: Եթե մենք ներմուծում ենք թուղթ ու թիթեղ, որպեսզի գիրք տպագրենք, սահմանի վրա ԱԱՀ ենք վճարում: Իսկ եթե մեկ այլ հրատարակիչ գիրքը տպագրում է Թուրքիայում, ապա նա գիրքն առանց ԱԱՀ-ի բերում է Հայաստան: Ստացվում է, որ դրսում տպագրված գիրքն ունենում է մրցակցային առավելություններ, իսկ ներքին տպագրողը դրվում է վատ վիճակի մեջ:

-Հիմա ներկա իշխանության մեջ չե՞ք տեսնում վերոնշյալ իներցիայի ուժից ազատվելու մտադրությունն ու հակվածությունը:

— Համենայն դեպս Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ շուկան պետք է ազատական ու մրցակցային լինի, մրցակցության արդյունքում որակ բարձրանա, գներն իջնեն և այլն: Մինչ այսօր, ասֆալտին պառկեցնելու մասին արված հայտարարությունից բացի, ինձ հետ հակասող որևէ նախադասություն չեմ լսել: Այլ բան է, որ Նիկոլ Փաշինյանի որոշ թիմակիցներ, այսպես թե այնպես, այլ կերպ են մտածում, բայց կարծում եմ՝ դա շտկվող հարց է: Թիմը կառուցվելիս միշտ ունենում է իր խնդիրները: Կարծում եմ՝ Նիկոլ Փաշինյանի ազատական գաղափարները հարազատ կլինեն նաև թիմի համար:

Չե՞ք կորցրել հույսը, որ Ձեր առաջ քաշած հարկային փոփոխությունները մի օր կիրագործվեն:

— Ես համոզված եմ՝ եթե նախարար Նիկոլ Փաշինյանը լիներ, հիմա մենք այդ հարցը լուծած կլինեինք մայիսին: Կարծում եմ՝ միացյալ նախարարության ղեկավարը հետևողական կլինի և այդ հարցը կլուծի: Համենայն դեպս առաջին հանդիպումս, որ եղել է Արայիկ Հարությունյանի հետ մայիսին, այդ ժամանակ ես այդ հարցը բարձրացրել եմ, իր կարծիքով՝ գիրքը պետք է ազատվեր ԱԱՀ-ից:

Ի դեպ, Դուք ի՞նչ տեսակետ ունեք ՀՀ վարչապետի՝ մշակույթի և երիտասարդության հարցերի նախարարությունը կրթության նախարարությանը միավորելու մտադրության վերաբերյալ: Ոմանք վտանգ են դրանում տեսնում՝ պնդելով, որ այդ «սուպերնախարարությունից» թե՛ կրթությունը, թե՛ մշակույթը կտուժեն:

-Ես չեմ տեսել, որ սուպերնախարարությունից որևէ բան տուժի, սուպերնախարարն ավելի ուժեղ է, հրահանգներն ավելի շուտ են հասնում: Ես տեսնում եմ օպտիմալացում: Տարիներ շարունակ մշակույթի նախարարությունն անցել է իր սահմանված եզրերը և զբաղվել է այլ տիպի գործունեությամբ: Մշակույթի նախարարության անձնագրում գրված չէ, որ այն պետք է փառատոն կազմակերպի: Փառատոն կազմակերպելը ձեռնարկատիրություն է, դա հասարակական կազմակերպության կամ ձեռնարկության գործն է: Պետության գումարներով փառատոն անցկացնելը մեծ հիմարություն է: Մշակույթի նախարարությունը մինչ այժմ 100 փառատոն է կազմակերպել: Ի՞նչ անեն այդ կրճատված մարդիկ. ինչպես փառատոն էին անում, հիմա էլ դուրս գան, վարկ վերցնեն, ձեռնարկություն բացեն և էլի փառատոն անցկացնեն: Մշակույթի նախարարության գործառույթը ոլորտի օրենսդրական դաշտի ապահովումն ու կարգավորումներ կատարելն է: Կարգավորումն էլ այն է, որ այն տեղերում, որտեղ խաթարված է մրցակցությունը, պետք է այն վերականգնել: Արդյոք մեր մշակույթի նախարարությունը դրանով զբաղվել է, ո՛չ, ընդհակառակը՝ խթանել է անկարգությունը: Մշակույթի նախարարությունը 20 տարի խախտել է հակամենաշնորհային օրենսդրությունը: Ես Նիկոլ Փաշինյանի փոխարեն այդ հիմնարկը կփակեի, ոչ թե կմիացնեի: Մի 5 հոգանոց մշակույթի գործակալություն կթողնեի, որը կզբաղվեր կարգավորումներով:

Ի՞նչ կանեի ես, օրինակ, թատրոնները. կհրավիրեի աշխարհի հզոր թատրոններին ու կասեի՝ վերցրեք իմ թատրոնները կառավարման, մրցույթ եմ անցկացնում, թե ով ավելի լավ պայմաններ կառաջարկի: Օրինակ՝ Լա Սկալա՛, Վիեննայի՛ կամ Մեծ թատրո՛ն, ուզո՞ւմ եք մասնակցել այս գործընթացում, խնդրում եմ՝ առաջարկներ տվեք ինձ, պայմանները սրանք են՝ ուզում եմ, որ ստեղծեք օպերայի դպրոց, բալետի դպրոց, լիբրետոների հրատարակությանը զարկ տաք, որ տարին 3 ներկայացում լինի, որ անպայման մանկական ներկայացումներ լինեն, և ես պատրաստ եմ գումար ներդնել, ասեք՝ թե որքան եք դուք պատրաստ ներդրում անել բնագավառում, որպեսզի ՀՀ օպերայի ու բալետի թատրոնն ունենա Ձեր թատրոններին մոտ որակ:

Դա իրատեսակա՞ն է:

-Մենք ունեցել ենք շատ վատ «Զվարթնոց» օդանավակայան: Գտնելով տարբեր երկրներում օդանավակայաններ ունեցող հաջողակ կազմակերպության՝ ի դեմս Էռնեկյանի կազմակերպության, մրցույթի արդյունքում ունեցել ենք ժամանակակից, մեզ բավարարող օդանավակայան, որով հպարտանում ենք: Դրա կողքին, իհարկե, ունենք վատ օրինակ՝ երկաթուղին: Ունեցել ենք ծխախոտի գործարան, որը «Պրիմա» ու «Ավրորա» էր արտադրում, ունեցել ենք հրուշակեղենի ու կոնյակի գործարաններ: Սեփականաշնորհելով այդ ձեռնարկությունները՝ մենք ունենք աշխարհահռչակ «Գրանդ Տոբակո», «Մասիս Տաբակ», «Գրանդ Քենդի» և Երևանի կոնյակի գործարան (ԵԿԳ): Սրանք սեփականաշնորհման լավագույն օրինակներն են: Ես ուզում եմ, որ մեր թատրոններն էլ այսպիսի հաջողություններ ունենան: Հիմա ասում են՝ բա որ այդ թատրոնի շենքը սարքեն սուպերմարկետ: Ինչի՞ կոնյակի գործարանի շենքը չսարքեցին սուպերմարկետ, որովհետև պայմանագրում հավանաբար գրված էր, որ առնվազն 50 տարի պետք է պրոֆիլ չփոխես, շարունակես այս գործունեությունը, ու այս շենքը չի կարող ծառայել այլ նպատակների համար: Եթե ժամանակին մեր գրախանութները սեփականաշնորհեին այս սկզբունքով, մենք այսօր դրանց փոխարեն կոշիկի խանութներ չէինք ունենա:

«Նոյյան տապան» գրախանութը պահպանեց իր պրոֆիլը, որովհետև ժամանակին Վանո Սիրադեղյանը ստիպել էր, որ այդ դրույթը պայմանագրի մեջ լինի: Մյուս տարբերակն այն է, որ շենքը մնում է պետությանը կամ տրվում է որևէ կառավարչի, որի խնդիրն է տվյալ՝ թատրոնի բնագավառում առավելագույն եկամուտ ապահովել շենքի համար: Դա ինչի՞ կբերի. այսօր ամեն մի թատրոն ունի բովանդակություն, դրանք կապված են կոնկրետ շենքի հետ: Հիմա եթե շենքը կառավարիչը վերցնում է կառավարման, ապա տարբեր թատերական խմբերի ասում եմ՝ ո՞վ է պատրաստ շատ վճարել մեկ ժամվա ու մեկ ներկայացման համար: Ու հայտնվում են բազմաթիվ թատերական խմբեր, որոնք գալիս ու մրցակցում են հների հետ: 15 թատերական խմբի փոխարեն ունենում ենք 100-ը, մրցակցությունն ուժգնանում է, որակը՝ բարձրանում: Մենք ունենում ենք որակյալ, ժամանակակից թատրոն: Ինչո՞ւ են հայաստանցիները գնում այլ երկրներում թատրոններ, որովհետև մեզ մոտ որակը ցածր է, պետք է մրցակցություն ստեղծենք. ինչը կբերի նրան, որ կգան Հայաստան ներկայացում դիտելու: Օրինակ՝ Ֆրանկոֆոնիայի օրերին մոսկվացիներ էին եկել ՀՀ, որպեսզի դրա շրջանակում օպերա ունկնդրեն: Հնարավոր է, չէ՞, այստեղ ունենալ որակյալ թատրոն, որի ներկայացումները կգան դիտելու արտասահմանցիները: Մենք ունենք որակի բարձրացման, դահլիճները լցնելու խնդիր: Հիմա այդ գործընթացն արդեն սկսվել է, դպրոցականներին աբոնեմենտներ են տրամադրվում: Սկսել ենք փոքր տարիքից, հետո այն կտարածվի մեծերի վրա:

— Դուք առաջարկում էիք գրադարանները համալրել ու վերածել մեդիա կենտրոնների: Այս հարցում ի՞նչ տեղաշարժ կա:

-Մշակույթի փոխնախարարը հայտարարեց, որ ՀՀ-ում մնացել է 250 գրադարան: Դրանց ֆոնդերը համալրվել են ավելի քան 20 տարի առաջ, շատ գրադարանների շենքեր չեն գործում, դրանց առջև մոլախոտ է աճել: Մինչդեռ ժամանակին մենք 1000 գրադարան ենք ունեցել: Սերժ Սարգսյանի ու Ռոբերտ Քոչարյանի ջանքերով մեր գրադարանները սպանվեցին: Դրանք կամ չէին համալրվում, կամ համալրվում էին «աղբ» գրականությամբ, իսկ լավ գրականությունը վաճառվել էր: Ես պաշտոնյաներին ասել եմ՝ եթե համալրված գրքերը լավն են, ապա Ձեր գրադարանում դրանցից գոնե մեկ օրինակ ցույց տվեք, ոչ ոք չուներ դրանցից: Գրադարանները պետք է համալրվեն, հնարավորություն ապահովեն լավ գրականություն ընթերցելու: Առանց այդ էլ ժողովուրդը երես է թեքել գրքից, իսկ այս վիճակը ուժգնացնում է բացասական միտումը: Գրադարանների բյուջեի մեծ մասը ոչ թե աշխատավարձերին պետք է տրամադրվի, այլ դրանց հիմնական գործառույթի իրականացմանը՝ հնարավորություն տալ անվճար կամ ցածր վարձով որակյալ գրականություն կարդալ: Այո՛, պետք է նորագույն տեխնոլոգիաները մտնեն գրադարաններ, ստեղծել մեդիա կենտրոններ, էլեկտրոնային գրականություն: Ոչինչ այս ուղղությամբ չի արվել: Ես վարչապետի հետ այդ թեմայով զրուցել եմ, ինքն էլ առաջարկեց գրքի թեմայով մի կլոր սեղան հրավիրել՝ քննարկելու համար կարևոր հարցերը, քանի որ կարդալը հզոր գործիք է նաև պետության համար: Հանդիպումը գուցե փետրվարին կլինի: Օրինակ՝ Գերմանիա պետությունն ասում է, որ ընթերցանության մեջ ներդրված 1 եվրոն 30 եվրո եկամուտ է վերադարձնում: Ինչքան քաղաքացին կարդացած ու բանիմաց է լինում, այնքան զինվորականը կարողանում է բարդ սարքերի հետ աշխատել, ոստիկանն ավելի բարեկիրթ է լինում, գիրք կարդացողը տարբերվում է: Էլ չեմ ասում, թե գիտաֆանտաստիկ գրականությունն ինչ հզոր միջոց է արդյունաբերությունը զարգացնելու համար: Միջին վրաստանցին 30 անգամ ավելի է գիրք գնում, քան միջին հայաստանցին: Մենք տանուլ ենք տալիս: Բնական ռեսուրսներ ունեցող պետությունը պետք է հիմնական հույսը դնի մարդկային ռեսուրսի վրա: Այն, ինչ մենք առաջարկում ենք, միջազգային փորձից է բխում: Դա հաջողակ փորձ է, մենք առաջարկում ենք կրկնել այդ ճանապարհը:

Զրույցը՝ Անահիտ Ավագյանի

 

 

Ավելին
Back to top button